Menu

 

logoidea

Ο αντι-φιλελεύθερος νέος Πάππας.Του Νίκου Γιαννή.

Σάλος για τις καταβολές ειδωλολατρικού εθίμου που έχει το Άγιο Φως κατά τον Νίκο Δήμου. «Η σύγχρονη κοινωνία είναι εγωϊστική και μακάριοι όσοι δεν έχουν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους» απαντά ο Μεσογαίας Νικόλαος. Καθώς το ορθόδοξο συμπίπτει με το καθολικό Πάσχα φέτος, είναι μια ευκαιρία να συνειδητοποιήσουμε ότι η συμβίωση χριστιανισμού και ανοιχτής κοινωνίας-ελευθερίας δεν είναι εύκολη υπόθεση όχι μόνο στην καθ’ ημάς ανατολή, ειδικώς δε σε περίοδο κρίσης.

Ιδιόρρυθμος λοιπόν, αλλά και αντι-φιλελεύθερος, ο πρώτος Πάππας με προέλευση από την αμερικανική ήπειρο, Jorge Mario Bergoglio, ο Πάπας Φραγκίσκος. Ανεξαρτήτως του πάντοτε επίκαιρου αλλά και τετριμμένου ερωτηματικού περί των ορίων μεταξύ εκκλησίας και πολιτικής και μη σύγχισης των διαφορετικών ρόλων, ας ασχοληθούμε με το περιεχόμενο της κριτικής και της εν γένει ιδεολογικής τοποθέτησης του προκαθήμενου της καθολικής εκκλησίας. «Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν παραβιάζονται μόνον από τη τρομοκρατία, την καταστολή και τις δολοφονίες, αλλά επίσης από τις άδικες οικονομικές δομές που δημιουργούν τεράστιες ανισότητες», μας λέει ο Πάππας. Άδικες επομένως οι οικονομικές δομές, έναντι ποίων δικαιοτέρων και γιατί άραγε είναι άδικες; Γιατί κατακεραυνώνει ανέξοδα χωρίς να αναλαμβάνει μέρος της ευθύνης η ίδια η καθολική εκκλησία αλλά θέλει να μοιράζει ξένα κόλλυβα; Υπεισέρχεται επομένως η καθολική εκκλησία στο στερεότυπο όσο και βασανιστικό πολιτικό δίλημμα της εποχής μας στον δυτικό κόσμο, ανάπτυξη με ή χωρίς λιτότητα. Έχει διαφύγει τελείως η φιλελεύθερη οικονομία κι ο σύγχρονος κόσμος από την παιδεία του Πάππα;

Η αλήθεια είναι ότι η ενασχόληση της καθολικής εκκλησίας με το ζήτημα του οικονομικού συστήματος δεν είναι κάτι το καινούργιο. Φαίνεται ωστόσο ότι δεν ήταν και ποτέ πλήρως κατασταλλαγμένη, αλλά υποκείμενη στις συνθήκες κάθε περιόδου. Σε μια περίοδο που κορυφωνόταν η ιδεολογική επιρροή των ολοκληρωτικών ιδεών στην Ευρώπη, με την ανάπτυξη τόσο του κομμουνισμού όσο και του ναζισμού και φασισμού, καθώς τα κράτη όπου κυριαρχούσαν αυτές οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές ιδέες αυξάνονταν, με την έκδοση της παπικής εγκυκλίου Quadragesimo Anno το 1931, ο Πάππας Πίος ΧΙ προτείνει την αρχή της επικουρικότητας, ως θεμελιώδες αξίωμα της καθολικής κοινωνικής διδασκαλίας:

«Αποτελεί θεμελιώδη αρχή της κοινωνικής φιλοσοφίας, σταθερή και απαραλλάχτη, ότι δεν πρέπει κανείς να αφαιρεί από τους ιδιώτες και να δεσμεύει στην κοινότητα, εκείνο που μπορούν οι ίδιοι να πραγματοποιήσουν με τις δικές τους δυνάμεις και ενέργειες. Ομοίως είναι αδικία και ταυτοχρόνως σοβαρό κακό και διατάραξη της ορθής τάξης, να μεταφέρονται σε μια ευρύτερη και υψηλότερη συλλογικότητα λειτουργίες, οι οποίες είναι δυνατόν να ασκηθούν και παρασχεθούν από μικρότερα και δευτερεύοντα σώματα. Στο μέτρο που κάθε κοινωνική δραστηριότητα πρέπει, από τη φύση της, να αποδεικνύεται επωφελής στο κοινωνικό σύνολο, δεν πρέπει ποτέ να τα καταστρέφει ή να τα απορροφά».

Για την καθολική κοινωνική θεωρία, η κοινωνία, περισσότερο κι από μια διάκριση μεταξύ δημοσίου και ιδιωτικού, είναι ένα δίκτυο, οικογενειακών, θρησκευτικών, κοινωνικών και κρατικών δεσμών, που έχουν ως ύστατο σκοπό την ανάδειξη της υπεύθυνης συμπεριφοράς κάθε ατόμου. Η επικουρικότητα εκφράζει ακριβώς την υγιή λειτουργία μιας κοινωνίας που οφείλεται κατά βάση στο πρωτείο του ατόμου και στη βούληση του να συνεισφέρει οικεία βουλήσει, ενσυνείδητα και εθελοντικώς, στην προαγωγή του κοινού καλού και στην αντιμετώπιση συγκεκριμένων αναγκών, πρώτ’ απ΄ όλα διαμέσου συλλόγων και άλλων μη κερδοσκοπικών ορφωμάτων. Το ηθικό αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης, πραγματώνεται σήμερα διαμέσου της υπεύθυνης συμμετοχής των ανθρώπων στα κοινά, παρά δια της άνωθεν και τελικώς αυταρχικής επιβολής του, τόσο του περιεχομένου της κοινωνικής δικαιοσύνης όσο και του λεπτομερούς τρόπου κανονιστικής και αναδιανεμητικής εφαρμογής της, δια της φορολογίας για παράδειγμα.

«Ενώ η αρχή της αλληλεγγύης αναφέρεται στην κοινωνική υπευθυνότητα των ανθρώπων και υποδηλώνει την απόρριψη του ατομικισμού, η αρχή της επικουρικότητας αναφέρεται στην προσωπική ευθύνη των ανθρώπων και των ενδιάμεσων κοινοτήτων και υποδηλώνει την απόρριψη του κολεκτιβισμού» . Παρολ’ αυτά την επικουρικότητα αποδέχθηκαν στην Ευρώπη τόσο η αριστερά όσο και η δεξιά. Η αριστερά δίνοντας έμφαση στον τελικό ηθικό προορισμό της κοινωνικής δικαιοσύνης στον οποίο η επικουρικότητα αποβλέπει, ενώ η δεξιά στη απελευθέρωση από τα δεσμά της τυραννίας του κολεκτιβισμού. Εξάλλου το Βατικανό ουδέποτε επιδίωξε μέχρι σήμερα να εγκρίνει ή απορρίψει οικονομικά και κοινωνικά συστήματα ή πολιτικά κόμματα. Κατά κάποιον τρόπο η καθολική διδασκαλία δεν διάκειται ευνοϊκά ούτε στην κυριαρχία των ανελέητων οικονομικών αγορών, αλλά ούτε καθόλου και στην κρατική παντοδυναμία. Αντιθέτως τάσσεται υπέρ της σθεναρής υπεράσπισης της προσωπικής κυριαρχίας με την έννοια της αυτεξουσιότητας έναντι τόσο της αγοράς όσο και του κράτους. Για τον Πάππα Ι.Παύλο ΙΙ, «παρεμβαίνοντας ευθέως και αφαιρώντας από την κοινωνία την ευθύνη της το Κράτος Κοινωνικής Βοήθειας οδηγεί σε μια απώλεια των ανθρωπίνων ενεργειών και σε μια υπέρμετρη αύξηση των δημοσίων οργανισμών, οι οποίοι κυριαρχούνται πολύ περισσότερο από τη γραφειοκρατική λογική παρά από την ανυσηχία να εξυπηρετούν τους πελάτες τους, κάτι που ακολουθείται από μια τεράστια αύξηση της δαπάνης.....Φαίνεται ότι η ελεύθερη αγορά είναι το όργανο το πλέον κατάλληλο για την κατανομή των πόρων και η κατάλληλη απάντηση στις ανάγκες» . Η θέση του Πάππα Ι.Παύλου ΙΙ για τον καπιταλισμό ήταν, ότι εάν αυτός νοείται ως ελευθερία των επιχειρήσεων και της δημιουργικότητας είναι θετικός, εάν όμως ο καπιταλισμός δεν λειτουργεί υπέρ της ανθρώπινης ελευθερία στην ολότητα της, τότε είναι αρνητικός.

Το τελικό συμπέρασμα είναι ότι η καθολική κοινωνική θεωρία αποδέχεται έναν βαθμό κρατικού παρεμβατισμού, τον οποίο οριοθετεί και αναστέλλει ωστόσο επί τη βάσει της αρχής της επικουρικότητας. Η συγκατάνευση προς τον κρατικό παρεμβατισμό μπορεί να οφείλεται τόσο στην ιστορική απάντηση που άρθρωσε η καθολική εκκλησία στην κλασική απόφανση του Τζων Λοκ πως «ως κοινωνία γίνεται αντιληπτό ένα σύνολο ατόμων που συνυπάρχουν προκειμένου να προωθούν και να προστατεύουν τα ιδιωτικά τους δικαιώματα και συμφέροντα», όσο και στα μαρξιστικά κελεύσματα της προεπαναστατικής περιόδου που την οδήγησαν αρκετά νωρίς, ήδη από το 1981, στη διαμόρφωση της θέσης πως το κράτος έχει υποχρέωση και καθήκον να παρεμβαίνει στην οικονομική ζωή ώστε να προωθεί τη δικαιοσύνη ανάμεσα στο κεφάλαιο και στην εργασία .

Η ταξική καταγωγή φαίνεται ότι έχει σημασία για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας του Πάππα Φραγκίσκου. Γεννήθηκε στο Μπουένος Άιρες στις 17 Δεκεμβρίου του 1936 από Ιταλούς μετανάστες, ο πατέρας του λογιστής στους σιδηροδρόμους και η μητέρα του αφοσιωμένη σύζυγός αφιερωμένη στο μεγάλωμα των πέντε παιδιών. «Ο λαός μου είναι φτωχός και είμαι ένας από αυτούς», έχει πει πλειστάκις, εξηγώντας την απόφασή του να ζει επί πολλά χρόνια σε ένα διαμέρισμα μαγειρεύοντας το δικό του φαγητό και μετακινούμενος με το μετρό και το λεωφορείο. Συνιστούσε πάντοτε στους ιερείς του να δείχνουν έλεος και αποστολικό θάρρος, κρατώντας τις πόρτες τους ανοικτές σε όλους. Κατ’ επανάληψιν διακήρυξε ότι «Το χειρότερο πράγμα που θα μπορούσε να συμβεί στην Εκκλησία, είναι η ανάπτυξη μιας πνευματικής κοσμικότητας, πράγμα που σημαίνει, εγωκεντρισμός». Μιλά περί κοινωνικής δικαιοσύνης και το σχέδιο του είναι απλό: «αν ακολουθήσουμε τον Χριστό, καταλαβαίνετε ότι το να καταπατάται η αξιοπρέπεια ενός ατόμου είναι μια σοβαρή αμαρτία». Ως καταπάτηση της αξιοπρέπειας στις σημερινές συνθήκες στην Ευρώπη αντιλαμβάνεται την αναγκαία υποχώρηση του κοινωνικού κράτους, μη αντιλαμβανόμενος φαίνεται, ούτε την ανάγκη αποτροπής του δημοσιονομικού εκτροχιασμού, ούτε την ανάγκη αποκατάστασης της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας που υποχωρεί στο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον.

Βεβαίως τι άλλο θα μπορούσε να περιμένει κανείς, αφού όταν τοποθετήθηκε Αρχιεπίσκοπος στο Μπουένος Άιρες, έγινε σημείο αναφοράς λόγω των ισχυρών θέσεων που πήρε κατά τη διάρκεια της δραματικής οικονομικής κρίσης, που συγκλόνισε τη χώρα το 2001. Όμως 13 χρόνια αργότερα η Αργεντινή όχι όμως δεν ανέταξε αλλά είναι αντιμέτωπη εκ νέου με σοβαρή οικονομική κρίση, αφού οι καλές προθέσεις, το να είναι ο ταγός «κοντά στον κόσμο» και η καταδική του «άτιμου συστήματος», το ευχολόγιο και οι θεάρεστες προτροπές περί αποφυγής του εγωκεντρισμού φαίνεται ότι δεν αρκούν.

Ως Αρχιεπίσκοπος του Μπουένος Άιρες (πάνω από 3εκ. κάτοικοι) διαμόρφωσε 4 στόχους: ανοικτές και αδελφικές κοινότητες, οι συνειδητή λαϊκοί παίζουν ηγετικό ρόλο, οι ευαγγελικές προσπάθειες απευθύνονται σε κάθε κάτοικο της πόλης και  βοήθεια προς τους φτωχούς και τους αρρώστους. Ζήτησε από ιερείς και λαϊκούς ανθρώπους να εργαστούν από κοινού. Τον Σεπτέμβριο του 2009 ξεκίνησε την εκστρατεία αλληλεγγύης για τα 200 χρόνια από την ανεξαρτησία της χώρας. Διακόσιες φιλανθρωπικές οργανώσεις θα συσταθούν μέχρι το 2016 (να και οι ΜΚΟ της εκκλησίας!).

O Διευθυντής του φημισμένου Κέντρου Ερευνών του ESSEC (Διεθνές Πανεπιστήμιο Οικονομικών και Εμπορικών Σπουδών του Παρισιού), Δρ Radu Vranceanu και ο συνάδελφός του Marc Guyot, καθηγητής οικονομικών στο ίδιο Πανεπιστήμιο, δημοσίευσαν μια  αυστηρή κριτική στο οικονομικό όραμα του Πάπα Φραγκίσκου, όπως εκείνος την έχει αναπτύξει εκτενώς στο έργο του «Η αποστολική παραίνεση» στις 25 Νοεμβρίου, 2013. «Ο Πάπας Francis είναι σαφώς αντι-φιλελεύθερος, στο όνομα του σεβασμού προς τον άνθρωπο και είναι λάθος», λένε οι δύο καθηγητές. «Είναι εν τη απουσία του φιλελευθερισμού, που συμβαίνουν η φτώχεια, η διαφθορά και η έλλειψη δημοσίων υποδομών». Σύμφωνα με αυτούς, «αυτό που κατάλαβε ο Πάππας από την οικονομική κρίση του 2008, είναι για γέλια» . «Στην πραγματικότητα η μαγεία του φιλελεύθερου συστήματος είναι ότι αποβαίνει επ’ ωφελεία όλων χωρίς να έχουν ανάγκη την καλή θέληση των ισχυρών. Είναι ένα σύστημα ενάρετο από τη φύση του και δεν υποχρεώνει τα μέλη του να έχουν την αρετή του να μοιράζονται».

Σ’ ένα εκτενές κείμενο 165 σελίδων «η χαρά του Ευαγγελίου»  παρουσιάζεται η κοινωνική και οικονομική φιλοσοφία του νέου Πάππα. Στο δεύτερο κεφάλαιο του κειμένου που έχει διανεμηθεί από το Βατικανό (παράγραφοι 52-60), υπό τον τίτλο "Όχι σε μια οικονομία του αποκλεισμού» και «Όχι σε μια  νέα ειδωλολατρία του χρήματος» καταδικάζει τις κοινωνικές αδικίες με επιθετικό τρόπο, που ξεπερνά πλέον τη φρασεολογία του Ολάντ αλλά και του αριστερότερου Μελενσόν και αρχίζει να κινητοποιεί τη φιλελεύθερη κριτική, όπως εξάλλου θα έπρεπε να το περιμένει. Τι θα απογίνει όμως το αλάθητο του Πάππα;

Μάλλον δεν χρειάζεται όμως ν’ ασκήσει κανείς κριτική στον Πάππα, η τετριμμένη σοφία του αρκεί:

"Ακριβώς όπως η εντολή «μην σκοτώσεις» θέτει ένα σαφές όριο για την αξία της ανθρώπινης ζωής, σήμερα, πρέπει να πούμε «όχι σε μια οικονομία του αποκλεισμού και της κοινωνικής ανισότητας», διότι μια τέτοια οικονομία σκοτώνει. Δεν είναι δυνατόν όταν ένας ηλικιωμένος οδηγείται να ζει στον δρόμο και πεθαίνει από το κρύο να μην είναι είδηση ενώ η πτώση δύο μονάδων στο χρηματιστήριο να είναι. Δεν μπορούμε πλέον να ανεχθούμε το να πετιώνται τρόφιμα, όταν άνθρωποι υποφέρουν από πείνα. Σήμερα τα πάντα ανάγονται στο παιχνίδι της ανταγωνιστικότητας και της επιβίωσης του πιο δυνατού, όπου ο ισχυρός τρώει τον αδύνατο. Κατά συνέπεια μεγάλες μάζες αποκλείονται και περιθωριοποιούνται, χωρίς δουλειά, χωρίς προοπτική, χωρίς διέξοδο. Αντιμετωπίζουμε το ίδιο το ανθρώπινο είδος ως καταναλωτικό αγαθό, το οποίο μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε και στη συνέχεια να το πετάξουμε, προωθούμε μια κουλτούρα «αποβλήτων». Δεν πρόκειται πια απλώς για το φαινόμενο της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης, αλλά για κάτι καινούργιο. Οι αποκλεισμένοι δεν είναι θύματα εκμετάλλευσης, αλλά σκουπίδια, υπολλείμματα».

Μεταξύ των άλλων δαιμονίων που ενσπείρει ο Πάππας, αναζωπυρώνει και την παλαιά αντιδικία καθολικών και προτεσταντών, με τους πρώτους υποτίθεται να αντιτάσσονται στο κέρδος και τους δεύτερους να εργάζονται γι’ αυτό (βλ. και Max Weber). Ο ατομικός κίνδυνος, η ατομική έκθεση, η ατομική αποταμίευση και η ατομική ευθύνη ως γενεσιουργοί παράγοντες προόδου τόσο για το άτομο όσο και για την κοινωνία, μάλλον εκφεύγουν της σύλληψης του Πάππα, που δείχνει μια σαφή προτίμηση στην μακαριότητα της ασφαλούς ζωής. Κατά το «Δημόσια υπηρεσία είναι το πιο κοντινό πράγμα στην αιώνια ζωή που μπορεί να βρει κανείς σ’ αυτόν εδώ τον πλανήτη» (Ronald Reigan). Είναι όμως αυτό δυνατό για όλους τους ανθρώπους, χωρίς κάποιοι να ζουν σε βάρος των υπολοίπων στο όνομα του κοινού καλού;

Από το παρακάτω πάντως απόσπασμα μπορούμε τουλάχιστον να εικάσουμε ότι ο Πάππας Φραγκίσκος αποδίδοντας κατά τη θεωρία του ιδιοτέλεια στις εθνικές πολιτικές ηγεσίες αναγνωρίζει επαγωγικά την ανάγκη εμβάθυνσης της ευρωπαϊκής ενοποίησης. «Στην Ευρώπη, οι αιρετοί έχουν αναλάβει οι ίδιοι να χρεώσουν τους ανθρώπους να δημιουργήσουν μια ατμόσφαιρα εξάρτησης. Και γιατί; Για τη δική τους ιδιοτελή ανάγκη να αυξήσουν τη δική τους προσωπική δύναμη».

Εξελέγη στη θέση του Μεγίστου Ποντίφηκα στις 13 Μαρτίου 2013 κι έχει κλείσει 77 χρόνια ζωής. Ενώ μένει να αποδειχθεί αν είναι για γέλια, για κλάματα ή για κάτι άλλο, ο Πάπας Φραγκίσκος, στην ανταγωνιστική  Βραζιλία δύο από τα ανέκδοτα που έχουν «κυκλοφορήσει» είναι πως, μπορεί ο Πάππας να είναι Αργεντίνος αλλά ο Θεός παραμένει Βραζιλιάνος κι επίσης πως έχει να εμφανισθεί Πάππας τόσο κοντά στον Χριστό από την εποχή του Ιούδα!   

Νίκος Γιαννής.

 Ο Νίκος Γιαννής γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα. Έζησε για αρκετά χρόνια στο Στρασβούργο και τις Βρυξέλλες, όπου και εργάζεται σήμερα. Είναι πτυχιούχος της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, με μεταπτυχιακές σπουδές στο Δημόσιο Δίκαιο στο Πανεπιστήμιο Στρασβούργου και στο Αμερικανικό πολιτικό σύστημα στο Πανεπιστήμιο Λαφαγιέτ στην Πενσυλβάνια (ΗΠΑ). Είναι διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστήμιου Αθηνών.
"Ιδρυτής και Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Έκφρασης". Καθηγητής στο Τμήμα Ευρωπαϊκού Πολιτισμού στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, στην Πάτρα (2005-2010). Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος ΟΛΠ (2004-2005). Συντάκτης πολλών άρθρων σε πολιτικά και επιστημονικά, ελληνικά και ξένα, περιοδικά και εφημερίδες και επιμελητής έκδοσης βιβλίων και εντύπων. Τέλος, είναι συγγραφέας του βιβλίου "Τι είναι η κοινωνία πολιτών" (2002).
 
  • Δεν βρέθηκαν σχόλια

Αφήστε τα σχόλια σας

0
τους όρους και τις συνθήκες.
επιστροφή στην κορυφή
arriton2
© 2013, arriton.gr